Αρχίζει συζήτηση μεταξύ Μουσείου Ακρόπολης και Βρετανικού Μουσείου

«Αδέσποτα» θραύσματα του Παρθενώνα, από το γλυπτό του διάκοσμο κυρίως, τα οποία βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο ενδέχεται να επιστρέψουν στην Ελλάδα _αν όχι στο σύνολό τους, τουλάχιστον όμως κάποια από αυτά _ εφ΄ όσον επιτευχθεί η συνεργασία, την οποία εισηγήθηκε στην τελευταία σύνοδο της Ουνέσκο τον περασμένο Ιούνιο, το Μουσείο Ακρόπολης.

Το θέμα ετέθη για πρώτη φορά και φυσικά είναι ανεξάρτητο από το πάγιο και διαρκές αίτημα της Ελλάδας για την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο πρόεδρος του Μουσείου Ακρόπολης καθηγητής κ. Δημήτρης Παντερμαλής εισηγήθηκε το ειδικό αίτημα για μία κατ΄αρχάς επανένωση «αδέσποτων» θραυσμάτων, που ευρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο με τα γλυπτά που εκτίθενται στην Αθήνα.

Στις προθέσεις του Μουσείου Ακρόπολης έτσι, είναι η πρόσκληση το φθινόπωρο εκπροσώπων του Βρετανικού Μουσείο, προκειμένου να δουν ιδίοις όμμασι την έκθεση των Γλυπτών του Παρθενώνα ώστε να σχηματίσουν τη δική τους άποψη για την δυνατότητα επανατοποθέτησης θραυσμάτων που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο στα σημεία από όπου λείπουν. Βασικό επιχείρημα της ελληνικής πλευράς είναι, ότι η επανάκτηση της συνολικής εικόνας ενός γλυπτού, ακόμη και με την προσθήκη ενός μικρού σπασμένου μαρμάρου είναι θέμα, πρώτα απ΄ όλα, επιστημονικής δεοντολογίας.

Τι είδους θραύσματα όμως είναι αυτά; Για παράδειγμα το πίσω τμήμα του άνω κορμού του Ποσειδώνα από το δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα (το πρόσθιο τμήμα εκτίθεται στο Μουσείο Ακρόπολης).

 Τμήμα του ποδιού μιας Λαπιθίδος που την αρπάζει Κένταυρος από την 12η νότια μετόπη του ναού (η σύνθεση σώζεται σχεδόν ολόκληρη στο Μουσείο Ακρόπολης).

Τμήμα του στήθους ενός πολεμιστή που απεικονίζεται στη ζωφόρο, καθώς και άλλα αδέσποτα θραύσματα από κεφάλια γλυπτών, χέρια ή πόδια. Φυσικά όμως υπάρχουν και κάποια πολύ μικρά θραύσματα.
Βεβαίως θα χρειαστεί να γίνουν πολλές συζητήσεις προκειμένου να υπάρξει θετική κατάληξη, όμως η αρχή έγινε και μάλιστα με θετικό πρόσημο.

Σε κάθε περίπτωση άλλωστε η διάθεση συνεργασίας της βρετανικής πλευράς απέναντι σε ένα τόσο λεπτό θέμα χαιρετίζεται ιδιαίτερα. Σημειώνεται εξάλλου ότι κατά την πάγια πρακτική που ισχύει στην Διακυβερνική Επιτροπή της Ουνέσκο οι δύο πλευρές διαπραγματεύτηκαν στο περιθώριο της Συνάντησης σχετικό σχέδιο «Σύστασης» (Recommendation), το οποίο και υιοθετήθηκε ομόφωνα από την Επιτροπή.

Πέραν αυτού η εκπρόσωπος του βρετανικού υπουργείου Πολιτισμού κυρία Μπάουερ αποτίμησε θετικά και την ελληνική πρόταση για τρισδιάστατη ψηφιακή σάρωση της ζωφόρου του Παρθενώνα όσον αφορά στα τμήματά της που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Ηδη ολοκληρώνεται το φθινόπωρο η ψηφιακή σάρωση των λίθων που βρίσκονται στο Μουσείο Ακρόπολης _άρχισε πριν από ένα χρόνο περίπου _ και στο τέλος θα γίνει η ψηφιακή σύνθεση ολόκληρης της ζωφόρου ώστε να αποκτηθεί «ακριβέστερη επιστημονική γνώση», όπως ανέφερε και η κυρία Μπάουερ.

Η ίδια πάντως στο σταθερό αίτημα της Ελλάδας για την επιστροφή των Γλυπτών, το οποίο παρουσιάσθηκε στη σύνοδο από την γενική διευθύντρια Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού κυρία Μαρία Ανδρεαδάκη – Βλαζάκη και τον καθηγητή κ. Παντερμαλή επανέλαβε τα γνωστά επιχειρήματά της βρετανικής πλευράς, ότι το ζήτημα αυτό εμπίπτει στην αποκλειστική εποπτεία και διαχείριση του Συμβουλίου Διοικητών του Βρετανικού Μουσείου.

Οσον αφορά στα θραύσματα της Ακρόπολης όμως, θα πρέπει να σημειωθεί ότι ήδη έχουν αρχίσει να επιστρέφονται στην Ελλάδα. Θυμίζουμε το μαρμάρινο τμήμα γωνιακού κιονόκρανου, που βρισκόταν στην κατοχή ενός ολλανδού ιδιώτη, ο οποίος το είχε πάρει ως ενθύμιο σε επίσκεψή του τη δεκαετία του’ 50. Ενα άλλο μεγάλο θραύσμα από την βόρεια ζωφόρο του Παρθενώνα στο οποίο εικονίζεται κεφαλή ανδρός και μέρος της υποβασταζόμενης από αυτόν σκάφης, το οποίο επεστράφη από το Βατικανό (βρισκόταν στο Μουσείο Ετρούσκι του Βατικανού).

Ενα πέλμα ανδρός, θραύσμα της βόρειας ζωφόρου επιστράφηκε από το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης. Και ακόμη με δανεισμό έστω από το Μουσείο Σαλίνας του Παλέρμο της Ιταλίας, βρέθηκε για μερικούς μήνες στο Μουσείο Ακρόπολης θραύσμα του ανάγλυφου διακόσμου του Παρθενώνα στο οποίο εικονίζεται το άκρο δεξί πόδι και οι παρυφές του ενδύματος της θεάς Αρτέμιδος. Θραύσματα από τη ζωφόρο του Παρθενώνα βρίσκονται άλλωστε σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις: Παρίσι, Βιέννη, Κοπεγχάγη, Μόναχο και Βίρτσμπουργκ.

Πολύ συχνά όμως η πολιτική ηγεσία του υπουργείου Πολιτισμού είχε εκφράσει την διάθεση της χώρας να παρέχει «αντίδωρα» σε περίπτωση δωρεάς ή μακροχρόνιου δανεισμού ακόμη και θραυσμάτων των παρθενώνιων γλυπτών και να συνεργάζεται για την διοργάνωση εκθέσεων σε ξένα μουσεία με τον δανεισμό αρχαιοτήτων.

Πρόβλημα που δεν έχει λυθεί όμως ακόμη είναι το εμπάργκο του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού (νυν Γραμματείας) προς το Βρετανικό Μουσείο. Μία τακτική, που υιοθετήθηκε στην δεκαετία του ΄80 από την Μελίνα Μερκούρη, απολύτως κατανοητή και χρήσιμη για εκείνη την εποχή, όταν τέθηκε για πρώτη φορά το αίτημα της επιστροφής των Γλυπτών, όχι όμως απαραίτητα και σήμερα.

Οι καιροί έχουν αλλάξει, οι άνθρωποι επίσης, ακόμη και τα μέσα διεκδίκησης, έτσι που τώρα το εμπάργκο να δημιουργεί προβλήματα αντί να λειτουργεί ως διαπραγματευτικό χαρτί. Η αδυναμία επίσημης συνεργασίας με το Βρετανικό Μουσείο «απαγορεύει» ακόμη και την απ΄ ευθείας συζήτηση ανάμεσα στα δύο μέρη, δυσκολεύει την συνεννόηση, την ανταλλαγή απόψεων και την επικοινωνία, πόσω μάλλον την οργάνωση κοινών εκθέσεων ή άλλων πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Πράγμα που δεν ισχύει για τα ιδιωτικά ελληνικά μουσεία, τα οποία δεν ακολουθούν αυτή τη γραμμή.

Η ανάπτυξη των σχέσεων όμως τώρα είναι επιβεβλημένη και αυτό δεν σχετίζεται φυσικά με το αίτημα της επιστροφής των Γλυπτών, που θα παραμένει πάντα στην πρώτη γραμμή ώσπου να ικανοποιηθεί.

Σε υψόμετρο 900 μέτρων – Χρονολογείται από το 1.600 έως το 1.400 π.Χ.

Μινωικό κτίριο, χρονολογούμενο από 1.600 έως το 1.400 π.Χ. έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στη θέση Γαϊδουροφάς, στην Ανατολή Ιεράπετρα, σε υψόμετρο 900 μέτρων.

Οι πρώτες ενδείξεις, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, κάνουν λόγο για ένα σημαντικό κτίριο, το οποίο με τα μέχρι τώρα χαρακτηριστικά που προκύπτουν από την ανασκαφή, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως έπαυλη.

Και ο Βρετανός αρχαιολόγος Άρθουρ Έβανς όταν πέρασε από το σημείο το 1898, σημείωσε στο ημερολόγιο του ότι διαπίστωσε πως στον χώρο -και παρά τις επιχώσεις- υπήρχαν αρχιτεκτονικά στοιχεία που μαρτυρούσαν την παρουσία μινωικού κτιρίου.

Κατά τη φετινή πρώτη ανασκαφική περίοδο διαρκείας δυο εβδομάδων, οι αρχαιολόγοι κατάφεραν να ανασκάψουν, μέχρι το δάπεδο, το εσωτερικό δύο δωματίων.

Το κτίριο – σύμφωνα με τους αρχαιολόγους- διασώζει όλες τις επιχώσεις του, δεν έχει υποστεί μεταγενέστερη σύληση και το κυριότερο, οι ένοικοι το εγκατέλειψαν μετά την καταστροφή του χωρίς να πάρουν μαζί τους τα αντικείμενα που βρίσκονταν στο εσωτερικό του.

Τα αίτια καταστροφής και οι λόγοι εγκατάλειψης του κτιρίου δεν έχουν αποσαφηνιστεί ακόμα και περαιτέρω στοιχεία αναμένεται να προκύψουν με την πρόοδο της ανασκαφής, σύμφωνα με τους ίδιους.

Ακόμη, όπως τονίζουν, οι αρχαιολόγοι τέτοιες επαύλεις υπάρχουν και σε άλλα μέρη της Κρήτης αλλά έως τώρα έχουν καταγραφεί και ανασκαφεί μόνο σε πεδινές περιοχές, σε υψόμετρο έως 400 μέτρα, όπου παραδοσιακά σχετίζονται με την αγροτική καλλιέργεια.

Αντίθετα, το κτίριο στην Ανατολή βρίσκεται πολύ υψηλότερα, και αποτελεί το δεύτερο υπό ανασκαφή κτίριο σε τόσο μεγάλο υψόμετρο μετά από εκείνο στη Ζώμινθο από τους Γιάννη και Έφη Σακελαράκη.
Η ανασκαφή πραγματοποιείται στο πλαίσιο πενταετούς ερευνητικού προγράμματος που υλοποιεί και χρηματοδοτεί το Πανεπιστήμιο Αθηνών, με τη χρηματική στήριξη ιδρυμάτων από την Ελλάδα και το εξωτερικό, με επικεφαλής τον λέκτορα Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας Γιάννη Παπαδάτο, και υποδιευθυντή τον Γεραπετρίτη αρχαιολόγο Κωστή Χαλικιά, διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης.

«Με αυτή την ανασκαφή προσπαθούμε να καταλάβουμε τη σημασία των βουνών για τη μινωική οικονομία, δηλαδή τους φυσικούς πόρους και τις πλουτοπαραγωγικές πηγές που εκμεταλλεύονταν οι Μινωίτες σε αυτά τα υψόμετρα, τονίζει ο επικεφαλής της ανασκαφής Γιάννης Παπαδάτος.

Ο κ.Παπαδάτος τόνισε ότι «ο δεύτερος στόχος είναι να αρχίσουμε να καταλαβαίνουμε τι γινόταν στη Μινωική Ιεράπετρα όπου τα στοιχεία είναι ελάχιστα. Παρά τη διαχρονική σημασία της πεδιάδας της Ιεράπετρας, δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα για τη θέση του μινωικού οικισμού, και δεν γνωρίζουμε αν υπήρχε κάποιου είδους διοικητικό ή ακόμα και ανακτορικό κέντρο, όπως αυτά που έχουν ανασκαφεί σε γειτονικές θέσεις, στα Γουρνιά, στο Μακρύ Γιαλό και στο Μύρτο.

» Γι’ αυτό και αναζητούμε έμμεσα στοιχεία στα βουνά ελπίζοντας ότι η ανασκαφή στην Ανατολή θα μας τα προσφέρει».

Πώς με το πέρασμα στον χριστιανικό κόσμο η θεά Αθηνά «αντικαταστάθηκε» στη θρησκευτική συνείδηση από την Παρθένο Μαρία

Στρατηγός, προστάτις και παρθένος. Είναι η θεά Αθηνά ή η Παναγία; Προστάτις των γυναικών, των παιδιών και του τοκετού. Είναι η Αρτεμις Παιδοτρόφος και Λοχεία ή μήπως η Παναγία; Συνετή, κόσμια, καλόβουλη, μειλίχια και πολυεύσπλαχνη, που δοκίμασε αβάσταχτο πόνο και γνώρισε πολλά βάσανα. Είναι η θεά Ισις ή πρόκειται για την Παναγία, μητέρα του Χριστού;
Εκεί, στο γύρισμα του ελληνικού κόσμου από τον πολυθεϊσμό στον χριστιανισμό, όταν ο δεύτερος άρχισε σιγά-σιγά να επικρατεί στη θρησκευτική συνείδηση και στη λατρευτική πρακτική, η μείξη στοιχείων του ειδωλολατρικού παρελθόντος με τη νέα θρησκεία όχι μόνο δεν θα τη μείωνε, αλλά θα συντελούσε σε μεγάλο βαθμό στην εδραίωσή της. Πρότυπα αιώνων, εξάλλου, ήταν δύσκολο να καταργηθούν. Αντιθέτως, η αφομοίωσή τους από τον χριστιανισμό υπήρξε ο συνδετικός κρίκος που χρειάζονταν οι άνθρωποι για να τον δεχθούν ευκολότερα. Αποτέλεσμα, πολλές από τις αρχαίες θεότητες και τελετουργίες να παραμείνουν στο χριστιανικό εορτολόγιο και να προσαρμοστούν στο τυπικό και στις παραδόσεις της νέας θρησκείας.
Είναι σύμπτωση ότι η μεγάλη γιορτή της Παναγίας τον Δεκαπενταύγουστο συμπίπτει με τα γενέθλια της θεάς Αθηνάς στις 28 του αρχαίου μήνα Εκατομβαιώνα (μέσα Ιουλίου – μέσα Αυγούστου), όταν τελούνταν τα Παναθήναια, η μεγαλύτερη γιορτή της αρχαίας Αθήνας; Ή μήπως είναι τυχαίο ότι ο ναός της παρθένου Αθηνάς στην Ακρόπολη μετατράπηκε σε ναό της Παναγίας Παρθένου; Αλλωστε δεν ήταν μόνον ο Παρθενώνας που έγινε χριστιανική εκκλησία, αφού σύμφωνα με το διάταγμα του Ιουστινιανού όλα τα αρχαία ιερά έπρεπε να μετατραπούν σε ναούς προκειμένου να εξαγνιστούν. Σε πολλά δε από αυτά, όπου λατρεύονταν γυναικείες, παγανιστικές θεότητες, χτίστηκαν ναοί αφιερωμένοι στην Παναγία, η οποία πολύ συχνά προσλάμβανε και τις ιδιότητες των αρχαίων θεοτήτων.

Οι ιδιότητες
Οι επαναλαμβανόμενοι εποχικοί κύκλοι του θανάτου και της αναγέννησης και τα λατρευτικά έθιμα που σχετίζονται με τη γη, τη βλάστηση και την καλή σοδειά συνδέθηκαν και με την Παναγία, όπως έχει γράψει ο μεγάλος λαογράφος Γεώργιος Μέγας. Τα Εισόδια της Θεοτόκου συνδέονται με τη σπορά και η Παναγία λαμβάνει τα χαρακτηριστικά της θεάς Δήμητρας αποκτώντας άλλοτε το προσωνύμιο Αποσπορίτισσα και άλλοτε Μεσοσπορίτισσα. Παραμένει μάλιστα και το αρχαίο έθιμο της πανσπερμίας, τα πολυσπόρια, όπως το λέμε σήμερα.
Αειπάρθενος, όπως οι αρχαίες θεές Αθηνά και Αρτεμη, ονομάστηκε η Παναγία από τον 6ο αιώνα. Ταυτόχρονα όμως είναι η προστάτις των εγκύων γυναικών που για να έχουν καλό τοκετό κρατούν ένα φυλαχτό-φυτό, «της Παναγίας το χορτάρι», όπως λέγεται. Αρχαίες μητρικές θεότητες ήταν και άλλες: η Αστάρτη, η Λητώ, η Γαία, η Ισις, με ρίζες που χάνονται στο βάθος της Νεολιθικής εποχής. Αρχέτυπο όλων όμως θεωρείται η Μεγάλη Μητέρα ή Μητέρα Γη ή Μεγάλη Μητέρα Θεά, που κατά τον Γιουνγκ πρόκειται για ένα μητριαρχικό μοντέλο που ενυπάρχει στον άνθρωπο πριν και από την κύηση.
Η Μεγάλη Μητέρα ήταν άλλωστε η κύρια θεότητα στη Μινωική Κρήτη, από κάποια εποχή μάλιστα παράλληλα με τον «νεαρό θεό» (είτε ως «θείο βρέφος» είτε ως σύζυγό της). Σύμφωνα με τον κύκλο της φύσης για τον θάνατο και την αναγέννηση η Μεγάλη Μητέρα παντρεύεται διαρκώς τον νεαρό θεό που γεννιέται και πεθαίνει κάθε χρόνο.

Προστάτις
Στρατηγός των στρατηγών, η Παναγία προστατεύει τους πιστούς της – όπως και η θεά Αθηνά τους Αθηναίους – σε κάθε δύσκολη στιγμή. Το 626, στην πολιορκία της Κωνσταντινούπολης από Αβαρους και Πέρσες, οι πιστοί που έχουν συγκεντρωθεί στη Μεγάλη Εκκλησία θα δουν ξαφνικά μπροστά τους την Παναγία να έχει απλώσει προστατευτικά το πέπλο της πάνω από την πόλη (θυμηθείτε τον πέπλο της Αθηνάς στα Παναθήναια). Και η μεγαλύτερη απόδειξη: «Τη υπερμάχω στρατηγώ τα νικητήρια» ψάλλουν οι πολιορκημένοι χριστιανοί στην τελευταία λειτουργία της Αγίας Σοφίας, το 1453.
Ο Ακάθιστος Υμνος ωστόσο μοιάζει κάπως με τις «ισιακές αρεταλογίες», τους ύμνους δηλαδή προς τη θεά Ισιδα, όπως λέει ο καθηγητής Αρχαιολογίας κ. Μιχάλης Τιβέριος. Πολλά από τα χαρακτηριστικά της αιγύπτιας θεάς, που είχε εξελληνιστεί, πέρασαν και στην Παναγία. «Οπως η Παναγία, έτσι και η θεά αυτή απέκτησε μύριες προσωνυμίες, ήταν δηλαδή μυριώνυμη, όπως “παντοκράτειρα” και “βασίλισσα του ουρανού, της γης και του κάτω κόσμου”» σημειώνει ο κ. Τιβέριος.

Η βασιλική του Παρθενώνα
Είναι άγνωστο πότε ακριβώς μετατράπηκε ο Παρθενώνας σε χριστιανικό ναό, το βέβαιο όμως είναι ότι επί Ιουστινιανού (482-565) καθαγιάστηκε και ορίστηκε ως η «καθολική εκκλησία των Αθηνών». Η λατρεία της ειδωλολατρικής παρθένου έδωσε έτσι τη θέση της στη χριστιανή Παρθένο και ο ναός πήρε το όνομα Παναγία Αθηνιώτισσα. Για τον σκοπό αυτόν μάλιστα και προκειμένου να εξυπηρετήσει τις ανάγκες της νέας λατρείας ο Παρθενώνας υπέστη πολλές επεμβάσεις και μετατράπηκε σε τρίκλιτη βασιλική.
Το κύρος του ναού ήταν μεγάλο, αφού ακόμη και ο Βασίλειος Β’ Βουλγαροκτόνος γιόρτασε τη νίκη του κατά των Βουλγάρων στην Παναγία Αθηνιώτισσα. Επρόκειτο άλλωστε για περίλαμπρο ναό, με τη χρυσή εικόνα της Παναγίας και θαυμάσια ψηφιδωτά. Μόνο 188 ψηφίδες διασώθηκαν από αυτά και μεταφέρθηκαν το 1848 στο Βρετανικό Μουσείο, ενώ σήμερα διακρίνονται ελάχιστα ίχνη των αρχικών παραστάσεων. Εκείνο όμως που διασώζεται είναι τα εκατοντάδες χαράγματα με ονόματα στρατηγών, επισκόπων κ.λπ., αλλά και απλές αναγραφές ονομάτων, θανάτων, τίτλοι και επαγγέλματα, προσευχές και συμβολικές παραστάσεις που αναγράφηκαν μέσα στους αιώνες στους κίονες του ναού. Κατά την Αλωση των Αθηνών από τους Λατίνους όμως η εκκλησία συλήθηκε και μετατράπηκε σε καθολική με την ονομασία «Σάντα Μαρία ντι Ατένε», ενώ αργότερα έγινε τζαμί.
Στην υποτιθέμενη ομοιότητα της παράστασης μιας μαρμάρινης μετόπης του Παρθενώνα με τη σκηνή του Ευαγγελισμού οφείλεται εξάλλου η διάσωσή της κατά τον Μεσαίωνα από φανατικούς της νέας θρησκείας που κατέστρεψαν τον αρχαίο διάκοσμο του ναού. Η μετόπη βρίσκεται σήμερα στο Μουσείο Ακρόπολης.

Πηγή : tovima.gr